Requiem
Vlaanderen was een van de meest katholieke regio’s ter wereld.
Dat is voorbij.
Requiem vertrekt vanuit preken uit de jaren 1956-1962 van een Vlaamse priester. Hij was mijn grootoom. Vanuit het heden ga ik met hem in gesprek over de Kerk en het geloof waar hij zo trots op was.
Samen onderzoeken we wat de secularisatie met Vlaanderen heeft gedaan.
Requiem brengt een afscheidsgroet aan een cultuur die generaties lang het leven van miljoenen heeft gevormd. Een boek voor wie bleef en voor wie vertrok. Voor wie er nooit deel van uitmaakte, maar toch wil begrijpen. Het gaat over ons.
Priesters hebben generaties Vlamingen begraven.
Maar wie begraaft de laatste priester?
Wij!
Hun stemmen. Waar zijn die naartoe?
Zoals die Gentse hoogleraar die er fier op gaat de nieuwe wereldbrief van paus Joannes niet te willen lezen omdat hij even fier is te beweren dat de Kerk een achterlijke instelling is, onmachtig om enige invloed uit te oefenen in de gang van de geschiedenis…
B.P. Hoe wilt ge dat een christengelovige dagelijks zulke lezing onder de ogen krijgt, zonder korte tijd misschien onbewust zijn geloof ondermijnd te zien? Een gelovig mens gaat zich niet inlichten bij een ongelovige, evenmin als men zich de katholieke godsdienst niet moet doen uitleggen door een muzelman of een boedhist.
B.P., Wij willen behoren tot de wereld mét God. Onze aanwezigheid hier in de kerk moet er een bewijs van zijn. Maar laat er ons dan toch van overtuigd van zijn dat er geen compromis mogelijk is tussen de wereld mét God en die zonder God. Op de berg Thabor sprak de stem uit de wolk: “Dit is mijn geliefde zoon… luistert naar hem.” Hoort ge: “Luister naar hém!”, en niet naar de wereld waar God wordt verjaagd.
Wij willen luisteren naar hem, door te luisteren naar de stem van ons geweten die ons dagelijks oproept onze plichten tegenover God en de mensen te vervullen.
Wij zullen luisteren naar hem door te luisteren naar het gezag van de Kerk die door Christus werd aangesteld om zijn openbaring te bewaren, te verdedigen en te verspreiden.
Amen.
Het katholicisme als culturele matrix in Vlaanderen is voorbij.
Dat wordt nog half ontkend,
zoals bij elk overlijden de ontkenning de kop opsteekt.
Requiem volgt wat er sinds de jaren vijftig met het katholicisme in Vlaanderen is gebeurd. Toen was katholiek zijn veel meer dan op zondag naar de mis gaan. Het geloof bepaalde mede de school waar je naartoe ging, de krant die je las, de vakbond waarbij je was aangesloten en hoe de rituelen rond geboorte, huwelijk en dood eruitzagen. Sommigen noemen dat ‘cultuurchristendom’.
Die wereld is intussen ver van ons weggedreven. De kanseltaal van toen klinkt vreemd. Veel kerken staan leeg. Kloosters worden hotels, scholen of woonprojecten. Oude gebruiken verdwijnen en woorden die ooit vanzelfsprekend waren, hebben uitleg nodig.
Requiem onderzoekt hoe dat is kunnen gebeuren.
Hoe verdween die wereld?
Sommige oorzaken liggen voor de hand. Mensen gingen steeds meer zelf bepalen hoe ze wilden leven, los van voorgegeven tradities. Sociologen noemen dat secularisering. Scholen, vakbonden en andere organisaties bleven soms nog christelijk heten, maar hun katholieke inspiratie verloor haar vanzelfsprekendheid.
Ook het vertrouwen brokkelde af. Misbruikdossiers schudden de Kerk door elkaar. Vlaanderen maakte kennis met het fenomeen ‘ontdopen’. Interne verdeeldheid over vrouwen in het ambt tastte haar geloofwaardigheid verder aan. Op veranderingen in het gezinsleven, de seksuele moraal en het denken over gender vond de Kerk moeilijk een overtuigend antwoord.
Tegelijkertijd moest zij haar plaats zoeken in een multireligieuze samenleving. Dat kon pas na een pijnlijke confrontatie met haar eigen geschiedenis van antijudaïsme en haar eeuwenlange desinteresse voor de islam.
Maar Requiem gaat ook over minder zichtbare verschuivingen. Hoe veranderde de manier waarop mensen geloven? Lezen christenen de Bijbel vandaag anders dan in de jaren vijftig? Wat is er gebeurd met de rijke wereld van de Mariadevotie? Waarom liepen de priesteropleidingen leeg? En hoe kon een regio die ooit duizenden missionarissen naar alle continenten uitzond, zelf missionair gebied worden?
Is er een christelijk reveil?
Toch is het christendom niet helemaal verdwenen. Kleine geloofsgemeenschappen komen samen. Podcastchristenen herontdekken oude woorden. Identitaire bewegingen grijpen naar het christendom als cultureel ankerpunt. Stilte en christelijke liturgie keren terug in onverwachte gedaanten. Er wordt zelfs gesproken over een christelijk reveil. Maar vormen die verschijnselen samen werkelijk een duurzame heropleving? Of gaat het om enkele opvallende niches die door media-aandacht groter lijken dan ze zijn, in een samenleving die het badwater al lang heeft laten weglopen?
Ik ben nieuwsgierig naar die veranderingen en vind het boeiend erover na te denken. Door de grote geschiedenis loopt bovendien een persoonlijk verhaal. Dat moet je zelf maar ontdekken. Het zijn mijn kleine vensters op een brede culturele omwenteling.
